Οι Νερόμυλοι της Αρναίας Χαλκιδικής

Στην νοτιοδυτική πλευρά της Αρναίας στην ορεινή Χαλκιδική (πρώην Λιαρίγκοβη) λειτουργούσαν μέχρι τη δεκαετία του 1950 τρεις νερόμυλοι. Ο νερόμυλος του Ζυγούρη Γεώργιου (1877-1949) ή Ζυγούρη Μύλος, ο νερόμυλος των αδελφών Καφετζή και ο νερόμυλος των αδελφών Κάτσιου. Ο πρώτος ήταν και ο μόνος που συνοδεύονταν από μεγάλη δεξαμενή (μυλονόστερνα), ενώ οι άλλοι δύο είχαν κατασκευές – «δέσιμο λάκκου» το ονόμαζαν – μέσα στον παρακείμενο παραπόταμο. Ο νερόμυλος του Ζυγούρη Γεώργιου, ο οποίος βάση συμβόλαιου που έχω στην κατοχή μου, βρίσκονταν στην περιοχή Κάτω Ποταμός Αρναίας (2), κατασκευάστηκε το 1912. Μάστορες (κτίστες) ήταν οι αδελφοί Ιωάννης, Γεώργιος και Μόσχος Πνευματικός. Τεχνίτης στην εγκατάσταση του Μύλου ήταν ο Αστέριος Μπρούζος με βοηθό τον ιδιοκτήτη.(3)

 

Σύμφωνα με μαρτυρίες του Πέτρου Γ. Ζυγούρη (όπως τις κατέγραψε ο κ. Δημήτριος Θ. Κύρου), ο νερόμυλος διέθετε μια μεγάλη δεξαμενή νερού διαστάσεων 20 Χ 7μ. περίπου, η οποία διασώζεται μέχρι σήμερα,

λιθόκτιστο κτίσμα διαστάσεων 6 Χ 8μ., ένα δωμάτιο για το μυλωνά διαστάσεων 3 X 3μ., ξύλινη φτερωτή και δύο μυλόπετρες διαμέτρου 1μ. Οι μυλόπετρες που ήταν συνδεδεμένες με ένα ξύλινο άξονα (με πέτρινες άκρες) και με τη φτερωτή, περιστρέφονταν μαζί με την πάνω πέτρα με την πίεση του νερού, που ερχόταν απ’ το στενότερο τμήμα της βαγιώνας (προχούνι) διαμέτρου 7 εκ. Το νερό κατέβαινε μέσα από τη βαγιώνα διαμέτρου 2μ. και ύψους κρέμασης 10μ. που συνδεόταν με τη στέρνα. Η βαγιώνα ήταν κατασκευή σιδήρου και λαμαρίνας πάχους 2 εκ.(βλ. σκίτσο Π. Ζυγούρη). Οι μυλόπετρες αποτελούνταν από κομμάτια τύπου «Φώκια», που προέρχονταν από ειδικά νταμάρια γύρω από τα λουτρά της Ν. Απολλωνίας. Άλλα εργαλεία που χρησιμοποιούνταν για τις ανάγκες του Μύλου ήταν το καντάρι, για να ζυγίζουν το αλεύρι και η κοφνίδα, κάσα ξύλινη (χοάνη) για να βάζουν το σιτάρι πριν το άλεσμα και που χωρούσε 70 οκάδες. (3)

 Η πρόσβαση από τον οικισμό της Αρναίας (απόσταση περίπου ένα χιλιόμετρο) γινόταν από μονοπάτι και με γαϊδουράκια. Σύμφωνα με μαρτυρίες, (4) ο Μύλος του Ζυγούρη Γεώργιου λειτουργούσε από τις αρχές του 20ου αιώνα και ανελλιπώς κατά τη γερμανική και βουλγαρική κατοχή και μέχρι τουλάχιστον το 1950 και ίσως λίγο αργότερα. Μάλιστα ο κ. Νίκου Νικόλαος θυμάται το 1942 ότι επισκέφτηκε ως παιδί το Μύλο, με το γαϊδουράκι, για προμήθεια αλευριού. Για άλεσμα δίνονταν στο Μύλο καλαμπόκι, σίκαλη, βρώμη, κριθάρι και βέβαια σιτάρι. Μονάδα μέτρησης βάρους ήταν η οκά, ο Μύλος του Ζυγούρη Γεώργιου άλεθε σε μια ώρα πενήντα οκάδες και ο ιδιοκτήτης του μύλου αμείβονταν με 10% αλεστικά. Οι εργασίες στο νερόμυλο ήταν επίπονες και κοπιαστικές. Οι συνθήκες αντίξοες με κρύο και υγρασία και ο παππούς μου έπρεπε να διαμένει εκεί ολόκληρες περιόδους για συντήρηση, επισκευές, καθώς και για τη διατήρηση μικρής μονάδας ζώων. Αν και η ποιότητα των αλεσμάτων ήταν καλή, κατά καιρούς δέχονταν παράπονα για ύπαρξη κόκκων άμμου ή ρινισμάτων πέτρας στα αλέσματα. Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι πάντοτε ο παραπόταμος (φωτό)

όπως και σήμερα «κατεβάζει» άμμο, αλλά και το ακόνισμα στις μυλόπετρες γινόταν δύσκολα, χειροποίητα και με το καλέμι. Η απάντηση του παππού μου, με χιούμορ και μη έχοντας πάντοτε το χρόνο να εξηγεί κάθε φορά, ήταν: «Μην πατάτε τα δόντια»! Υπονοώντας να μασάτε πιο προσεκτικά για να αντιλαμβάνεστε τους όποιους κόκκους!

 Πολύ ενδιαφέρουσες είναι και οι πληροφορίες του Παπα-Γιάννη Τσάκου όπως δημοσιεύτηκαν το 1980 για τους νερόμυλους της Αρναίας. Μεταξύ άλλων αναφέρεται και ότι ο νερόμυλος του παππού μου, άλεθε 300 οκάδες το εικοσιτετράωρο και στο κτίσμα του κρεμόταν από τα καρφιά, σκόρδα, κρεμμύδια και διάφορα άλλα τρόφιμα και αντικείμενα που ήταν απαραίτητα για τη επιβίωση του μυλωνά. Ακόμη ο Μύλος φωτίζονταν με γκαζόλαμπα ή λάμπα θυέλης. Όταν έβγαινε το αλεύρι, ζεστό και απαλό, ο παππούς μου έφτιαχνε με αυτό μπουγάτσα που τα παιδιά τότε την τρώγανε με μεγάλη ευχαρίστηση. Τέλος παλαιότερα υπήρχαν άλλοι δύο μύλοι, ο μύλος του Παπά και ο μύλος του Λαμπρινού στη θέση Μαυρονέργια. (5)

 Σήμερα και χάρη στον Βενιαμίν της τότε οικογένειας Ζυγούρη Πέτρο του Γεωργίου, για τον οποίο γράφεται το αφιέρωμα αυτό δύο δεκαετίες περίπου μετά την κοίμησή του, διασώζεται περιφραγμένη η μεγάλη δεξαμενή του μύλου (μυλονόστερνα) η οποία είχε επεκταθεί στα περίπου 30 μ. μήκος και 8 μ. πλάτος από τον ίδιο, για ποτιστικούς πια λόγους. Επίσης ο πατέρας μου Ζυγούρης Πέτρος, διάνοιξε αγροτικό δρόμο στην περιοχή για εύκολη πρόσβαση (ο οποίος χρησιμοποιείται και σήμερα) και ως ενθύμιο είχε εναποθέσει στην είσοδο πλέον του αγροκτήματος δύο μεγάλες μυλόπετρες, εκ των οποίων η μια εκλάπη πριν από μερικά χρόνια (δυστυχώς συνέβη κι αυτό) αλλά διασώζεται η δεύτερη (φωτό)

για να θυμίζει στους περαστικούς και επισκέπτες, την οικογενειακή αλλά και τοπική ιστορία και την πολιτιστική κληρονομιά της Αρναίας Χαλκιδικής.

Ζυγούρης Γεώργιος του Πέτρου – Εκπαιδευτικός, Θεσσαλονίκη

Παραπομπές
(1) Έρευνα: Στέφανος Νομικός, Αρχιτέκτων – Πληροφορίες για τους Ελληνικούς Μύλους (TIMS HellenicMills)

(2) Γρηγόριος Μπύρος – Συμβολαιογράφος Αρναίας

(3) Περιοδικό Αρναία, τεύχος 5 και 6, Σεπτέμβριος-Δεκέμβριος 1989, Ιανουάριος-Μάρτιος 1990

(4) Νικόλαος Νίκου – κάτοικος Αρναίας

(5) Εφημερίδα Αντίλαλοι της Αρναίας, φύλλο 38, Αύγουστος 1980

Πρακτικά 7ης Συνάντησης των Μελών της TIMS στην Ελλάδα

The International Molinological Society

Ελληνική – Κυπριακή Ομάδα.

Πρακτικά 7ης Συνάντησης των Μελών της TIMS στην Ελλάδα      Αθήνα 17 Φεβρουαρίου 2014

Συμμετείχαν οι:  Δήμητρα Αγοροπούλου, Τζίμα Ιμιρζιάδη, Κώστας Καρατζόγλου, Αντώνης Λεκκός, Όλγα Λεκού, Κέλλυ Μαυροματάκη, Δώρα Μονιούδη, Κώστας Μωρόγιαννης, Στέφανος Νομικός, Μάχη Οικονόμου, Μάκης Παπούλιας, Μανώλης Σολιδάκης, Γιώργος Σπέης, Κατερίνα Στεφανοπούλου, Κατερίνα Τούτουζα, Δημήτρης Χέλμης, Λαμπρινή Χιώτη.

Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε σε αίθουσα του Μουσείου Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης (ΜΕΛΤ) στην Πλάκα και αφού παρουσιάστηκαν τα νέα μέλη, συζητήθηκαν κατά σειρά τα ακόλουθα 13 θέματα:

  1. Η ελληνική συμμετοχή στο Δ.Σ. του 2014, τον Μάιο στην Αγγλία

Όπως είναι γνωστό το Δ.Σ. της TIMS συγκαλείται μία φορά κάθε έτος σε διαφορετική χώρα. Φέτος θα συνεδριάσει στις 3-4 Μαΐου στο Reading της Αγγλίας. Συμμετέχουν τα 15 τακτικά μέλη του και οι υπεύθυνοι των εκδόσεων. Η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα που αυτή την περίοδο μπορεί να έχει τρεις συμμετοχές (το τακτικό μέλος του Δ.Σ. και τους δύο εκδότες του E-NEWS).

Η ημερήσια διάταξη δεν έχει κλείσει, έτσι υπάρχει ακόμα η δυνατότητα για πρόταση από τα μέλη μας θεμάτων.

  1. Η μετάφραση εντύπων της TIMS στα ελληνικά

Το Δ.Σ. αποφάσισε να μεταφραστεί η νέα μπροσούρα της TIMS στις γλώσσες των χωρών που υπάρχουν μέλη της. Έτσι την μεταφράσαμε, παρ’ όλο ότι πιστεύουμε ότι θα μπορούσε να είναι καλύτερη, και αναρτήθηκε στο blog μας. Παράλληλα μεταφράστηκε και το Καταστατικό, το οποίο όμως βρίσκεται υπό αναθεώρηση (και οι δύο μεταφράσεις μοιράστηκαν μαζί με τον συμπληρωμένο πίνακα των στοιχείων των μελών μας).

  1. Η ελληνική συμμετοχή στο 14ο Συμπόσιο και τη Γενική Συνέλευση του 2015 στη Ρουμανία

Στο 13ο Συμπόσιο της TIMS το 2011 που έγινε στο Aalborg της Δανίας, είχαμε την καλύτερη ως τώρα ελληνική παρουσία με 6 συμμετοχές και 5 εισηγήσεις, ενώ η Κύπρος είχε 1 συμμετοχή με 1 εισήγηση.

Το επόμενο 14ο Συμπόσιο θα γίνει τον Ιούνιο του 2015 στο Υπαίθριο Μουσείο ASTRA στο Sibiu της Ρουμανίας που θεωρείται ίσως το καλύτερο στον τομέα των μύλων στην Ευρώπη, αφού περιλαμβάνει 67 μύλους (και ποταμόμυλους) διαφόρων ειδών. Υπάρχει χρόνος για προετοιμασία ώστε να έχουμε ακόμα καλύτερη παρουσία και το ίδιο ισχύει και για την Κύπρο που διπλασιάστηκαν τα μέλη της.

  1. Η πρόοδος της καταγραφής της ελληνικής βιβλιογραφίας

Η Όλγα Λεκού που είναι υπεύθυνη για την καταγραφή της ελληνόγλωσσης και ξενόγλωσσης βιβλιογραφίας για τους μύλους της Ελλάδας και των άλλων περιοχών όπου πιο παλιά κατοικούσαν ελληνικοί πληθυσμοί, ενημέρωσε τα μέλη μας ότι έχουμε φθάσει τους 2.000 τίτλους και ο συμπληρωμένος κατάλογος, θα αναρτηθεί ως τον Απρίλιο στην ιστοσελίδα μας.

Παράλληλα θα αναρτηθεί και ειδικό παράρτημα που περιλαμβάνει τους ταξιδιώτες (περιηγητές, μέλη στρατιωτικών και θρησκευτικών αποστολών, διπλωμάτες κλπ.) που στα έργα τους αναφέρουν (ως το τέλος του 19ου αιώνα) μύλους ή συμπεριλαμβάνουν απεικονίσεις (γκραβούρες κλπ.) Στη συνέχεια και μέσα στο 2014 θα αναρτηθεί και άλλο ειδικό παράρτημα για τους αρχαίους έλληνες συγγραφείς που στα κείμενά τους αναφέρονται μύλοι ή σχετικές λέξεις.

  1. Οι επαφές μας με όμορες χώρες

Ο Γιώργος Σπέης που είχε την σχετική πρωτοβουλία, ενημέρωσε τα μέλη μας για τις επαφές που είχε, προκειμένου να εντοπισθούν και μελετηθούν οι ελληνικοί μύλοι που υπήρχαν σε Τουρκία, Ανατολική Ρωμυλία (σημερινή Βουλγαρία) και αλλού.

  1. Η «πορεία» της ιστοσελίδας μας “Hellenic Mills

Η ιστοσελίδα μας “Hellenic Mills” εξακολουθεί να λειτουργεί χάριν της χορηγίας των «Κυλινδρόμυλων Σαραντόπουλου» και εκφράζονται θερμές ευχαριστίες προσωπικά στο μέλος μας κ. Κωνσταντίνο Σαραντόπουλο.

Στη συνέχεια διαβάστηκε το αρχείο με τα στατιστικά στοιχεία που συνέταξε ο διαχειριστής της ιστοσελίδας. Σύμφωνα με αυτό, η κίνηση του website παρουσιάζει αύξηση από 51% ως 142%, του blog παρουσιάζει μείωση κατά 22%, ενώ του facebook αύξηση από 22% ως 28%. Στο twitter δεν εμφανίζεται κινητικότητα.

Διαπιστώνεται ότι η συνύπαρξη TIMS και Ι.τ.Ε.Μ. στο ίδιο site αποδείχθηκε λανθασμένη, διότι πολλοί επισκέπτες δεν γνωρίζουν ποιος είναι ο ρόλος καθενός και δημιουργούνται προβλήματα. Θα πρέπει να γίνει διαχωρισμός και κάθε οργάνωση να χρησιμοποιεί δικό της site.

  1. Η δημοσίευση άρθρων ελληνικού ενδιαφέροντος στο Ι.Μ. και στο ENEWS

Στις προηγούμενες συναντήσεις μας, είχε αποφασισθεί να καταβληθεί προσπάθεια ετοιμασίας άρθρων για τους ελληνικούς μύλους, ώστε να σταλούν για δημοσίευση στο εξαμηνιαίο περιοδικό της TIMS International Molinology (I.M.). Είχε διαπιστωθεί ότι υπάρχουν έτοιμες μελέτες των μελών μας και χρειάζεται μόνο μετάφρασή τους στα αγγλικά. Οι προσπάθειες είχαν τα πρώτα αποτελέσματα και έτσι δημοσιεύτηκαν:

–      στο τχ.84 (Ιουν.2012): η μελέτη του Γιώργου Σπέη για τους οριζόντιους ανεμόμυλους της Άνδρου,

–       στο τχ.85 (Δεκ.2012): η μελέτη του Γιώργου Γιαννίτσαρη για τους νερόμυλους της Ευρυτανίας,

–       στο τχ.87 (Δεκ.2013): η μελέτη πάλι του Γιώργου Σπέη για τα αρχεία του μύλου Ραΐση της Άνδρου στο ίδιο τεύχος δημοσιεύθηκε και η μελέτη του τούρκου εθνολόγου Hüseyin Çimrin για ελληνικούς μύλους της Αττάλειας.

Ήδη η Όλγα Λεκού έχει στείλει το άρθρο της για τους μύλους της Αττικής με πληροφορίες από τους χάρτες του Kaupert του τέλους του 19ου αιώνα. Η προσπάθεια αυτή πρέπει να συνεχισθεί, αφού πια έχουμε πολύ καλή παρουσία. Παράλληλα είχαμε και συνεχείς δημοσιεύσεις για την Mid-Term εκδρομή που έγινε τον περασμένο Οκτώβριο και στο επόμενο τχ.88 του Ιουνίου θα συμπεριληφθεί το χρονικό-ημερολόγιό της, γραμμένο από 4 μέλη.

Όσον αφορά στο E-NEWS έχουν αναρτηθεί αρκετές μικρές δημοσιεύσεις που έχουν σχέση με ελληνικούς μύλους και ανακοινώθηκε ότι στο Δ.Σ. του περασμένου Οκτωβρίου προτάθηκε στη σειρά Bibliotheca Molinologica (B.M.) να εκδοθούν βιβλία (ανεξάρτητοι τόμοι) για τους ελληνικούς μύλους και για τους ιαπωνικούς.

  1. Η συνέχιση της έκδοσης του TIMS/NEWS στην Ελλάδα

Όπως είναι γνωστό, εδώ και 4 χρόνια το ηλεκτρονικό περιοδικό της TIMS ετοιμάζεται στην Ελλάδα από τον Γιώργο Σπέη και την Κατερίνα Τούτουζα. Ο Γιώργος Σπέης μετά το μεθεπόμενο τεύχος, αποχωρεί και προτάθηκε η αντικατάστασή του από μία κυρία, μέλος από την Πολωνία, αλλά το Δ.Σ. δεν αποφάσισε ακόμα.

Εάν υπάρχει κάποιο μέλος από την Ελλάδα που ενδιαφέρεται, οπωσδήποτε θα προτιμηθεί, διότι η εργασία είναι πιο εύκολη όταν οι εκδότες βρίσκονται στην ίδια χώρα.

  1. Ο γαλλικός οδηγός για ιδιοκτήτες νερόμυλων

Στο Συμπόσιο της Δανίας το 2011, ενημερωθήκαμε για ένα θέμα που προέκυψε στη Γαλλία, μία διαφωνία μάλλον, μεταξύ των οικολογικών οργανώσεων και των ιδιοκτητών και μυλωνάδων νερόμυλων, από τους οποίους πολλοί εξακολουθούν να εργάζονται.

Οι οικολόγοι ισχυρίζονται ότι τα φράγματα και η λειτουργία των νερόμυλων είναι καταστροφική για την πανίδα, ενώ οι ιδιοκτήτες-μυλωνάδες ότι έτσι λειτουργούν από πριν τον μεσαίωνα. Στο Συμπόσιο υπογράφτηκε ένα ψήφισμα, προκειμένου να υποβληθεί στο Ευρωκοινοβούλιο και τις λοιπές Αρχές της Ευρωπαϊκής ένωσης.

Οι δύο γαλλικές Ομοσπονδίες μύλων της Γαλλίας Fédération Française des Associations de sauvegarde des Moulins (FFAM) και Fédération Des Moulins de France (FDMF) συνεργάστηκαν και εκδόθηκε ο «Οδηγός για ιδιοκτήτες νερόμυλων. Δικαιώματα-υποχρεώσεις-πληροφορίες-συμβουλές». Προτείνεται να μεταφραστεί (μετά από άδεια) και να προσαρμοστεί στα ελληνικά δεδομένα. (Εκφράστηκε η άποψη ότι αυτή η εργασία είναι αρμοδιότητα του Ι.τ.Ε.Μ.) Σημειώνεται ότι ο Οδηγός συμπεριλαμβάνει και την Ευρωπαϊκή νομοθεσία.

  1. Η δυνατότητα έκδοσης ελληνικού ENEWS

Εδώ και 2 χρόνια έχει προταθεί η έκδοση Δελτίου ή E-NEWS της ελληνικής ομάδας της TIMS, όπως γίνεται σε άλλες χώρες. Αποφασίστηκε να μελετήσουν το θέμα οι Γιώργος Σπέης, Μάχη Οικονόμου και Κατερίνα Τούτουζα (αν υπάρχει η δυνατότητα, ύλη, κάθε πότε, σχήμα, αριθμός σελίδων κλπ.).

  1. Η έκδοση βιβλίου (οδηγού;) για τους ελληνικούς μύλους στη Β.Μ.

Το θέμα σχετίζεται με το προηγούμενο υπ’ αριθ.7.

Ο Γιώργος Σπέης που είχε την πρωτοβουλία, ενημέρωσε τα μέλη μας για τις συνεννοήσεις του με τον Πρόεδρο της TIMS Willem van Bergen, για την έκδοση στη σειρά Bibliotheca Molinologica (Β.Μ.) ενός τόμου (οδηγού;) για τους ελληνικούς μύλους, όπως προτάθηκε στο Δ.Σ. του Οκτωβρίου. Με τη μελέτη του θέματος θα ασχοληθούν οι ίδιοι που θα μελετήσουν την έκδοση του ελληνικού E-NEWS (βλ. θέμα υπ’ αριθ.10).

  1. Η ετήσια εκδρομή μας

Η φετινή εκδρομή μας θα είναι η τρίτη μετά την Άνδρο (2011) και την Κέα (2013). Αποφασίστηκε να πραγματοποιηθεί το τριήμερο 4-6 Απριλίου, αφού θα έχει αλλάξει η ώρα, με το ίδιο σύστημα των ΙΧ αυτοκινήτων, με μοίρασμα των εξόδων.

Προτάθηκαν 2 πιθανά μέρη, η Τήνος και η περιοχή της Βυτίνας. Αποφασίστηκε μετά από ψηφοφορία να γίνει η εκδρομή στη Βυτίνα.

Βασικός σκοπός είναι η επίσκεψη-έρευνα-καταγραφή των νερόμυλων-νεροτριβών κατά μήκος του μονοπατιού του Μηλάωνα ποταμού, από τη διασταύρωση στο Πυργάκι ως τη Μονή Κερνίτσας (τον ένα μύλο των επισκεφθήκαμε στην Mid-Term). Επίσης επίσκεψη στην περιοχή Πλανητέρου με τις νεροτριβές που λειτουργούν και στους μύλους των Κάτω Γιανναίων με τους 2 αποκατεστημένους από το μέλος μας Κώστα Μωρόγιαννη. Η εκδρομή θα οργανωθεί από την Κατερίνα Τούτουζα, την Κατερίνα Στεφανοπούλου και τον Στέφανο Νομικό. Εγκαίρως θα σταλεί σχετικό email.

Τέλος το νέο μέλος μας Τζίμα Ιμιρζιάδη πρότεινε η μεθεπόμενη εκδρομή να γίνει στην Κυπαρισσία όπου έχει αναστηλώσει ένα παλιό νερόμυλο.

  1. Προτάσεις

Ο Γιώργος Σπέης πρότεινε να εξεταστούν δύο ιδέες:

–    Να καθιερωθεί και στην Ελλάδα, όπως στις άλλες χώρες, «Ημέρα των μύλων». Η ιδέα είναι παλιά και είχε προταθεί από το Ι.τ.Ε.Μ., χωρίς όμως να υλοποιηθεί.

–      Η δημιουργία «Δρόμου(ων) των μύλων» (via Molina) στην Ελλάδα. Ήδη εξετάζεται από το Δ.Σ. της TIMS καθιέρωση ευρωπαϊκής via Molina.

Οι προτάσεις θα συζητηθούν στην επόμενη συνάντησή μας.

Στέφανος Νομικός

Μέλος Δ.Σ./TIMS

Υπεύθυνος για Ελλάδα και Κύπρο